GỐM NAM BỘ – DẤU ẤN TRĂM NĂM
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, gốm Nam Bộ vẫn lặng lẽ hiện diện trong đời sống người Việt như một chứng nhân của thời gian, của ký ức và bản sắc vùng đất phương Nam trù phú. Không chỉ là vật dụng sinh hoạt, từng chiếc lu, chiếc hũ, từng cái tô, cái dĩa đều mang trong mình hơi thở của văn hóa, của nghề thủ công cha truyền con nối đã hơn trăm năm.
Gốm – Hồn đất phương Nam
Gốm Nam Bộ là tên gọi chung cho các dòng gốm được sản xuất tại khu vực miền Nam, chủ yếu tập trung ở các tỉnh thành như Bình Dương, Đồng Nai, Vĩnh Long, TP.HCM… Nhờ điều kiện địa lý thuận lợi – đất phù sa màu mỡ, hệ thống sông ngòi dày đặc, người dân Nam Bộ từ rất sớm đã biết tận dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên để tạo ra các sản phẩm gốm phục vụ đời sống sinh hoạt, sản xuất và trang trí. Khác với vẻ thanh tao của gốm Bát Tràng hay sự sắc sảo của gốm Chu Đậu, gốm Nam Bộ mang một vẻ mộc mạc, chân chất – đúng như tính cách con người miền Tây sông nước. Chất đất sông rạch, kỹ thuật nung thủ công và bàn tay khéo léo của nghệ nhân đã tạo nên những sản phẩm mộc mạc mà bền chắc – từ lu nước, hũ muối, nồi kho, đến những chậu cảnh, bình gốm trang trí mang màu men trầm ấm, đậm hồn quê
Các dòng gốm Nam Bộ tiêu biểu – Nét riêng trong từng vùng đất
Gốm Cây Mai là một trong những dòng gốm sớm nhất của miền Nam, hình thành vào cuối thế kỷ XIX tại khu vực Chợ Lớn, Sài Gòn. Gốm Cây Mai chủ yếu phục vụ các công trình tín ngưỡng, hiện diện nhiều trên mái đình, miếu, chùa với những tượng lân, rồng, phượng và phù điêu trang trí. Đặc trưng của dòng gốm này là không tráng men hoặc sử dụng men đơn sắc như xanh đồng, nâu đất, vàng sẫm, tạo nên cảm giác cổ kính, thiêng liêng. Mỗi tượng linh vật được tạo tác bằng tay, mang đậm phong cách dân gian với thần thái sinh động, đôi khi pha chút phóng khoáng – phản ánh rõ nét tinh thần tín ngưỡng và nghệ thuật trang trí phương Nam đầu thế kỷ XX.
Nếu gốm Cây Mai gắn với mái đình và nét thiêng, thì gốm Lái Thiêu lại gần gũi với gian bếp, chợ quê và những mâm cơm sum vầy. Xuất hiện đầu thế kỷ XX tại tỉnh Bình Dương, gốm Lái Thiêu phát triển mạnh nhờ vào hệ thống sông ngòi trù phú và tầng đất sét dồi dào. Đây là dòng gốm gia dụng đặc trưng, gắn liền với đời sống thường nhật: chén, tô, ấm, khạp, lu, đèn dầu… Từ khâu tạo dáng đến trang trí đều làm hoàn toàn thủ công. Men gốm đa dạng về sắc độ – từ trắng ngà, xanh ngọc đến vàng mỡ gà – còn hoa văn thường là cảnh vật quê hương như chim, cá, hoa lá, đôi lúc là tranh tứ quý hay biểu tượng ngũ phúc. Gốm Lái Thiêu mang đến cảm giác vừa mộc mạc vừa duyên dáng, là dòng gốm kể chuyện bằng màu men và nét vẽ tay, giúp lưu giữ vẻ đẹp của nếp sống Nam Bộ một thời.
Trong khi đó, gốm đỏ Vĩnh Long mang hơi thở mạnh mẽ hơn – như chính chất đất phù sa màu gạch đỏ của vùng đất này. Ban đầu, vùng Vĩnh Long nổi tiếng với sản phẩm gạch ngói, nhưng đến khoảng thập niên 1990, người thợ nơi đây đã sáng tạo ra dòng gốm không men với sắc đỏ tự nhiên từ đất sét bản địa. Không đi theo hướng tinh xảo hay trang trí cầu kỳ, gốm đỏ Vĩnh Long tôn vinh vẻ đẹp nguyên bản, hướng đến tạo hình tự nhiên, hiện đại và thân thiện với môi trường. Các sản phẩm thường là bình hoa, chậu cây, tượng trang trí sân vườn, tượng nghệ thuật. Với vẻ đẹp thô mộc nhưng giàu biểu cảm, dòng gốm này không chỉ được ưa chuộng trong nước mà còn xuất khẩu mạnh ra thị trường quốc tế – đặc biệt trong lĩnh vực cảnh quan và decor sân vườn.
Khác với ba dòng gốm trên vốn phát triển từ làng nghề, gốm Biên Hòa (Đồng Nai) phát triển mạnh mẽ trong một môi trường học thuật. Vào năm 1903, người Pháp đã thành lập Trường Mỹ nghệ thực hành Biên Hòa (nay là Trường cao đẳng mỹ thuật trang trí Đồng Nai) – nơi đào tạo các thợ gốm, điêu khắc, chạm khắc theo hướng kết hợp kỹ thuật thủ công bản địa và tư duy nghệ thuật châu Âu. Từ đây, gốm Biên Hòa trở thành một dòng gốm mang đậm tinh thần Đông Dương – giao thoa giữa phương Đông và phương Tây. Điểm đặc sắc nhất là kỹ thuật tráng men xanh đồng cổ – một loại men phức tạp, đòi hỏi kỹ thuật nung cao và kiến thức hóa học vững vàng. Ngoài ra, gốm Biên Hòa còn nổi bật với các sản phẩm tượng nghệ thuật, phù điêu, bình gốm… được trang trí bằng kỹ thuật khắc nổi, khắc chìm hoặc tạo hình lập thể, cho thấy một trình độ thẩm mỹ và sáng tạo cao. Dòng gốm này từng được trưng bày và giành giải thưởng tại nhiều triển lãm quốc tế đầu thế kỷ XX, trở thành niềm tự hào của mỹ thuật ứng dụng Việt Nam.
Gốm – Không chỉ là sản phẩm, mà là ký ức và bản sắc
Ngày nay, khi nhiều người tìm về những giá trị nguyên bản, chân phương, gốm Nam Bộ trở thành lựa chọn được yêu thích không chỉ vì vẻ đẹp thẩm mỹ mà còn bởi chiều sâu văn hóa. Từ một chiếc đĩa men nâu trên bàn ăn, một bình hoa đất nung trong góc nhà, cho đến lu nước trong khu vườn nhỏ – tất cả đều mang theo hơi thở của đất, lửa và bàn tay người thợ lành nghề.
Không ít nghệ nhân và doanh nghiệp đang nỗ lực hồi sinh, gìn giữ và phát triển gốm truyền thống miền Nam, không chỉ bằng cách tái hiện kỹ thuật xưa mà còn sáng tạo theo xu hướng hiện đại – đưa gốm trở thành cầu nối giữa quá khứ và tương lai. M&A Art Tiles Factory với những thiết kế gạch gốm mang phong cách đương đại, Anh Ceramics với các sản phẩm gốm thủ công đậm chất Nam Bộ, chính là hai trong số những cái tên đang góp phần viết tiếp câu chuyện gốm Việt bằng ngôn ngữ của ngày nay.
Leave a Reply